नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको वास्तविक मेरुदण्ड पशुपालन क्षेत्र हो। भौगोलिक रूपमा विकट, सडक तथा आधारभूत पूर्वाधारविहीन दूरदराजका गाउँबस्तीमा पुगेर अहोरात्र पशु सेवा पुर्‍याउने अग्रपंक्तिका सिपाही भेटेरिनरी प्राविधिकहरू हुन्। तर, देशको पशु स्वास्थ्य सेवाको सम्पूर्ण भार आफ्नो काँधमा बोकेर खट्ने यी प्राविधिकहरू आज राज्यको फितलो नीति, नियमनकारी निकायको प्राज्ञिक दम्भ र आफ्नै प्रतिनिधि संस्थाको चरम लाचारीको त्रिकोणात्मक मारमा पिल्सिएका छन्। प्राविधिकहरूलाई केवल ‘फिल्डको कामदार’ वा आदेश पालना गर्ने साधन मान्ने संकुचित सोचले देशको सिङ्गो पशु स्वास्थ्य प्रणालीलाई नै धराशायी बनाउँदै लगेको छ।

नेपाल पशु चिकित्सा परिषद् : एकाधिकारवादी सोच र कानुनी पर्खाल

प्राविधिकहरूले सामना गरिरहेको सबैभन्दा ठूलो कानुनी र पेसागत अड्चन नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्को एकाङ्की र विभेदकारी नीतिका कारण सिर्जना भएको हो। एउटा नियमनकारी निकाय सम्पूर्ण क्षेत्रको प्रवर्द्धन, सेवाको गुणस्तर नियन्त्रण र सरोकारवालाबीच सहकार्यका लागि खडा हुनुपर्नेमा परिषद् एकाधिकारवादी र संरक्षणवादी सोचबाट ग्रस्त देखिन्छ।

राज्यले दुर्गम र ग्रामीण तहसम्म पशु चिकित्सक पुर्‍याउन नसकेको व्यावहारिक धरातललाई पूर्णतः आँखा चिम्लेर, पशु चिकित्सकको अनुपस्थितिमा अहोरात्र किसानका पशुपन्छीलाई सेवा उपलब्ध गराउने प्राविधिकहरूलाई परिषद्ले कानुनी अड्चन देखाउँदै ‘गैरकानुनी’को बिल्ला भिराउने काम गरिरहेको छ। परिषद्ले पशु चिकित्सकहरूको पेसागत एकाधिकार जोगाउने ध्येयमा भेटेरिनरी प्राविधिकहरूलाई सहयोगी सहकर्मीको साटो ‘नियन्त्रण र दमन गर्नुपर्ने वर्ग’का रूपमा हेर्ने तथा प्राविधिकहरूले गर्दै आएको योगदानलाई समेत नजरअन्दाज गर्ने परिषद्को रवैयाले अग्रपंक्तिका सेवादातामा गहिरो असन्तोष र हीनता पैदा गरेको छ।

पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद् : निष्प्रभावी उपस्थिति र नेतृत्वको लाचारी

नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्को यही पेलान, विभेद र कानुनी अन्योलबाट मुक्ति पाउन तथा भेटेरिनरी प्राविधिकहरूको हकहित, नियमन र मर्यादित वृत्ति विकासका लागि ‘पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद्’को स्थापना गरिएको थियो। प्राविधिकहरूले यस परिषद्बाट आफ्नो कार्यक्षेत्रको स्पष्ट सीमाङ्कन, वैधानिक संरक्षण, निरन्तर क्षमता अभिवृद्धि र वृत्ति विकासका ढोकाहरू खुल्ने ठूलो अपेक्षा राखेका थिए।

तर, स्थापनाको लामो समय बितिसक्दा पनि यो परिषद्ले आफ्नो औचित्य पुष्टि गर्न सकेको छैन। प्राविधिकहरूकै भरोसामा खडा भएको परिषद् आज उनीहरूका हकअधिकारका लागि लड्ने जुझारु अभिभावक नभई केवल सुस्त नोकरशाही ढर्रा, राजनीतिक भर्तीकेन्द्र र कानुनी अस्तित्व रक्षाको गोलचक्करमा सीमित हुन पुगेको छ।

न त यसले नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्को दमनकारी नीतिका विरुद्ध ठोस हस्तक्षेप गर्न सक्यो, न त प्राविधिकहरूलाई तालिम, उच्च शिक्षा वा जोखिम भत्ताको प्रत्याभूति नै गराउन सक्यो।

कार्यस्थलको तीतो यथार्थ : श्रमको अवमूल्यन र सुरक्षाहीनता

नीतिगत र संस्थागत विभेदबाहेक कार्यस्थलमा प्राविधिकहरूले भोग्नुपरेको व्यावहारिक जोखिम झनै गम्भीर छ। ठूला पशुको उपचारका क्रममा हुने शारीरिक दुर्घटना र जुनोटिक (पशुबाट मानिसमा सर्ने) सङ्क्रामक रोगको उच्च जोखिमका बाबजुद् प्राविधिकहरूका लागि जोखिम भत्ता, स्वास्थ्य बिमा वा सुरक्षित कार्यस्थलको ग्यारेन्टी छैन।

फिल्डमा खटेर काम गर्ने प्राविधिकहरू नै हुन्, तर सफलताको श्रेय लिने बेला उनीहरूलाई पाखा लगाउने र पशु चिकित्सकबाट ‘शासक र सेवक’जस्तो व्यवहार भोग्नुपर्ने परिपाटी व्याप्त छ। निजी क्षेत्रमा कार्यरत प्राविधिकहरू न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित सेवा सर्तमा काम गर्न विवश छन्।

भावी दिशा : सार्थक सहकार्य र पेसागत मर्यादाको आवश्यकता

अग्रपंक्तिका प्राविधिकहरूलाई अधिकारविहीन, असुरक्षित र हतोत्साहित बनाएर गुणस्तरीय पशु स्वास्थ्य सेवा वा समृद्ध कृषि अर्थतन्त्रको अपेक्षा गर्नु राज्यको दिवासपना मात्र हो। यो संरचनात्मक द्वन्द्व र संस्थागत गैरजिम्मेवारीको प्रत्यक्ष मार अन्ततः नेपालका सोझा किसान र देशको पशुपालन क्षेत्रमा परिरहेको छ।

तसर्थ, नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्ले आफ्नो प्राज्ञिक दम्भ पन्छाएर भेटेरिनरी प्राविधिकहरूलाई पनि प्रणालीको अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गर्दै व्यावहारिक कार्यक्षेत्रको स्पष्ट सीमाङ्कन गर्नैपर्छ। अर्कोतर्फ, पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद्ले आफ्नो निद्रावस्थाबाट ब्युँझिएर प्राविधिकहरूको पेसागत सुरक्षा, निरन्तर शिक्षा र वृत्ति विकासका लागि सशक्त अभिभावकीय भूमिका खेल्नुपर्छ।

पशु चिकित्सक र प्राविधिकबीच ‘शासक र सेवक’को होइन, ‘व्यावसायिक सहकार्य’को वातावरण बन्नु आवश्यक छ। जबसम्म अग्रपंक्तिमा खट्ने भेटेरिनरी प्राविधिकहरूको पेसागत मर्यादा, कानुनी सुरक्षा र न्याय सुनिश्चित हुँदैन, तबसम्म नेपालको पशु स्वास्थ्य सेवा सुदृढ हुन सक्दैन।(प्रकाशित लेख लेखकको निजी विचारमा आधारितहो)

लेखक युकेश नेपाल भेटेरिनरी प्राविधिक हुन् र उनी पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा व्यवसायी परिषद्‌मा ‘ग’ श्रेणीमा दर्ता छन्।