मेरो कुकुरलाई कुन उमेरमा स्पे/न्युटर गर्नु उत्तम हुन्छ? यो प्रश्न मलाई सधैं सोधिन्छ। मानिसहरू इन्टरनेटमा खोज्छन् र धेरै फरक–फरक उत्तर भेट्छन्, जसले अन्योल सिर्जना गर्छ। यसको एउटा राम्रो कारण छ।

कुकुरलाई स्पे वा न्युटर गर्ने उत्तम समयको एउटै उत्तर हुँदैन। सामान्य नियमका रूपमा अधिकांश साना र मध्यम नस्लका कुकुरका लागि ६–१२ महिना सामान्य मानिन्छ। ठूला र विशाल नस्लका कुकुरका लागि १२–२४ महिनासम्म पर्खनुले जोर्नी तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्यका दृष्टिले फाइदा पुर्‍याउन सक्छ। निर्णय गर्नुअघि विचार गर्नुपर्ने एक दर्जनभन्दा बढी पक्ष हुन्छन्। त्यसैले उत्तम समय निर्धारण गर्नु मुख्यतः नस्लअनुसारको विषय हो।

स्पे (डिम्बाशय/पाठेघर हटाउने) र न्युटर (अण्डकोष हटाउने) ले अनिच्छित सन्तान तथा केही गम्भीर स्वास्थ्य अवस्थालाई भरपर्दो रूपमा रोक्न मद्दत गर्छ। पोथी कुकुरमा पहिलो तापक्रम आउनुअघि स्पे गर्दा जीवनभर स्तन क्यान्सरको जोखिम नाटकीय रूपमा घट्छ र पायोमेट्रा अर्थात् पाठेघरमा हुने गम्भीर संक्रमणबाट पनि जोगाउँछ। भाले कुकुरमा न्युटर गर्दा अण्डकोषको क्यान्सरको जोखिम हट्छ र घुम्ने, माउन्ट गर्ने तथा यौन हार्मोनबाट प्रभावित हुने केही कुकुरबीचको आक्रामक व्यवहार घटाउन सक्छ।

जनस्वास्थ्य तथा आश्रयस्थलको दृष्टिकोणबाट पनि बन्ध्याकरणले आवारा तथा अनिच्छित कुकुरको संख्या घटाउन मद्दत गर्छ।

कुनै पनि शल्यक्रिया जोखिमरहित हुँदैन। तर युवा र स्वस्थ जनावरमा जटिलताको दर कम हुन्छ। मुख्य प्रश्न भनेको यौन हार्मोन हटाउँदा कुकुरको वृद्धि र चयापचयमा कस्तो असर पर्छ भन्ने हो। केही अध्ययनमा यौवनारम्भअघि प्रजनन अंग हटाउँदा केही प्रकारका क्यान्सर, जस्तै अस्थिसार्कोमा, हेमान्जियोसार्कोमा र लिम्फोमा, तथा विशेषगरी ठूला र विशाल नस्लका कुकुरमा अग्र क्रुसिएट लिगामेन्ट च्यातिने र हिप डिस्प्लेसिया जस्ता हाडजोर्नीसम्बन्धी समस्याको उच्च दरसँग सम्बन्ध देखिएको छ।

न्युटर गरिएका कुकुरमा तौल बढ्ने सम्भावना पनि हुन्छ। त्यसैले आहार र व्यायामको उचित व्यवस्थापन दीर्घकालीन रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। व्यवहारका दृष्टिले केही हार्मोनबाट प्रभावित व्यवहारमा सुधार आउन सक्छ। तर डर तथा प्रतिक्रियात्मकता जस्ता अन्य व्यवहारमा सुधार नआउन सक्छ र बन्ध्याकरणको समयले पनि नतिजालाई प्रभाव पार्न सक्छ।

हालको पशुचिकित्सा साहित्य र अनुसन्धानले निश्चित उमेर तोक्नुभन्दा कुकुरको अवस्था र सन्दर्भअनुसार निर्णय गर्नुपर्ने दृष्टिकोणलाई समर्थन गर्छ। मुख्य बुँदा सामान्य रूपमा यस प्रकार छन् :

साना तथा मध्यम कुकुर (५५ पाउन्डभन्दा कम):
६–१२ महिना सामान्य उमेर मानिन्छ। पोथी कुकुरका लागि पहिलो तापक्रम आउनुअघि स्पे गर्दा स्तन क्यान्सरबाट हुने सुरक्षा अधिकतम हुन्छ।

ठूला तथा विशाल नस्लका भाले कुकुर (५५ पाउन्ड वा त्यसभन्दा बढी):
जोर्नीको स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्न तथा सम्भावित रूपमा केही क्यान्सरको जोखिम घटाउन कंकाल पूर्ण रूपमा परिपक्व हुने समयसम्म, प्रायः १२–२४ महिनासम्म, पर्खने विषयमा विचार गर्न सकिन्छ।

ठूला तथा विशाल नस्लका पोथी कुकुर:
धेरै पशुचिकित्सकले १२–२३ महिनाको बीचमा स्पे गर्न सल्लाह दिन्छन्। ठूला नस्लका पोथी कुकुरका लागि आदर्श समय भने अझै स्पष्ट छैन। यसको कारण बन्ध्याकरण ढिलाइ गर्दा तापक्रम चक्र, आकस्मिक गर्भधारण, मूत्र असंयम, स्तन ट्युमर र पायोमेट्राजस्ता जोखिमसँग सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ।

हरेक घरपालुवा जनावरलाई बन्ध्याकरण गर्नैपर्छ भन्ने हुँदैन। यदि तपाईंले भरपर्दो रूपमा प्रजनन रोक्न सक्नुहुन्छ, जस्तै सुरक्षित रूपमा बन्दीकरण गर्ने वा निगरानीमा मात्र बाहिर निकाल्ने, र स्वास्थ्य तथा व्यवहारसम्बन्धी सम्भावित असरलाई स्वीकार गर्न सक्नुहुन्छ भने कुकुरलाई अक्षुण्ण राख्नु पनि उपयुक्त हुन सक्छ। विशेषगरी ठूला नस्लका कुकुरमा ढिलो बन्ध्याकरणले केही फाइदा दिन सक्ने अवस्था हुन सक्छ।

त्यसैगरी, अधिकांश घरपालुवा जनावरका लागि बन्ध्याकरण सुरक्षित पूर्वनिर्धारित विकल्पका रूपमा रहन्छ। यसले आकस्मिक प्रजनन तथा केही गम्भीर प्रजननसम्बन्धी रोग रोक्न मद्दत गर्छ। तर बन्ध्याकरण गर्ने समय भने प्रत्येक कुकुरको अवस्था र आवश्यकताअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ।

अन्योल लाग्छ? हो, लाग्न सक्छ। तपाईंको घरपालुवा जनावरका लागि कुन उमेरमा बन्ध्याकरण गर्नु ‘उत्तम’ हुन्छ भन्ने कुरा तपाईंले कुन जोखिमलाई प्राथमिकता दिनुहुन्छ भन्नेमा निर्भर गर्छ। त्यसैले आफ्नो पशुचिकित्सकसँग छलफल गरेर निर्णय गर्नु उचित हुन्छ।

लेखक: डा. सरोज कुमार यादव (DVM, CT, MS, MCVS, PhD) घरपालुवा तथा वन्यजन्तु पशुचिकित्सा विशेषज्ञ हुनुहुन्छ। उहाँ ‘राज पशुचिकित्सालय तथा अनुसन्धान केन्द्र’, जनकपुरमा कार्यरत हुनुहुन्छ।