काठमाडौं । हरेक वर्ष अप्रिल महिनाको अन्तिम शनिबार विश्वभर ‘विश्व पशु चिकित्सक दिवस’ मनाइन्छ। यस वर्ष आज (२५ अप्रिल २०२६) देशभर विभिन्न चेतनामूलक कार्यक्रमका साथ यो दिवस मनाइँदैछ। सन् २००० मा ‘वर्ल्ड भेटेरिनरी एशोसिएसन’ (WVA) ले पशु स्वास्थ्य, कल्याण र जनस्वास्थ्यमा पशु चिकित्सकको भूमिकालाई उजागर गर्ने उद्देश्यले यो दिवसको सुरुवात गरेको हो।

यस वर्षको नारा “Veterinarians: Guardians of Food and Health” अर्थात् “पशु चिकित्सक: खाद्य र स्वास्थ्यका रक्षक” तय गरिएको छ। यसले पशु चिकित्सकहरू केवल जनावरको उपचारमा मात्र सीमित नभई मानव स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षाको अभिन्न अंग हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ।

जनस्वास्थ्यको पहरेदार

पशु चिकित्सकहरूको मुख्य भूमिका पशुहरूको रोग निदान र उपचारमा मात्र सीमित छैन। मानिसमा लाग्ने करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी संक्रामक रोगहरू जनावरबाट सर्ने गर्दछन् (जुनोटिक)। रेबिज, ब्रुसेलोसिस, एन्थ्र्याक्स, बर्ड फ्लु, र पछिल्लो समय देखिएको कोभिड–१९ जस्ता महामारीको नियन्त्रणमा पशु चिकित्सकहरूको भूमिका निर्णायक हुन्छ। यदि पशु स्वास्थ्य सुरक्षित भएन भने मानव स्वास्थ्य सधैं जोखिममा रहन्छ।

‘फार्मदेखि भान्सासम्म’ को सुरक्षा

हामीले उपभोग गर्ने दूध, माछा, मासु र अण्डा कति सुरक्षित र गुणस्तरीय छन् भन्ने कुराको ग्यारेन्टी पशु चिकित्सकहरूले गर्छन्। ‘फार्मदेखि भान्सासम्म’ (Farm to Fork) को अवधारणा अनुसार पशुजन्य खाद्य पदार्थमा हुने मिसावट, एन्टीबायोटिकको अवशेष र हानिकारक जीवाणुहरूको परीक्षण तथा नियन्त्रणमा पशु चिकित्सकहरू अहोरात्र खटिएका हुन्छन्।

आर्थिक समृद्धिको आधार

नेपाल जस्तो कृषिप्रधान मुलुकमा पशुपालन ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। गाई, भैंसी, बाख्रा र कुखुरा पालनबाट लाखौं किसानले जीविकोपार्जन गरिरहेका छन्। पशु चिकित्सकहरूले पशुरोग नियन्त्रण, नश्ल सुधार र पोषण व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याएर उत्पादन बढाउन र किसानको आम्दानी वृद्धि गर्न मद्दत गर्छन्, जसले अन्ततः राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउँछ।

‘एक स्वास्थ्य’ (One Health) को अवधारणा

वर्तमान विश्वमा मानिस, पशु र वातावरणको स्वास्थ्य एकअर्कासँग जोडिएको छ। यसलाई ‘एक स्वास्थ्य’ (One Health) भनिन्छ। वातावरणमा हुने असन्तुलनले पशु स्वास्थ्यमा असर गर्छ र पशुबाट मानिसमा रोग सर्छ। यो चक्रलाई बुझेर महामारी नियन्त्रण गर्न पशु चिकित्सकहरूले जनस्वास्थ्य विज्ञ र वातावरणविद्हरूसँग समन्वय गरी काम गरिरहेका छन्।

निष्कर्ष

पशु चिकित्सकहरू केवल ‘जनावरका डाक्टर’ मात्र होइनन्, उनीहरू हाम्रो खाद्य सुरक्षा, जनस्वास्थ्य र सुरक्षित भविष्यका सच्चा रक्षक हुन्। आजको दिनले समाजमा पशु चिकित्सकहरूको योगदानलाई सम्मान गर्दै उनीहरूको भूमिकालाई अझ प्रभावकारी बनाउन राज्य र नागरिक दुवै पक्षलाई सचेत गराउँछ।

(लेखक डा. तिवारी नेपाल भेटेरिनरी एशोसिएसन, मधेश प्रदेशका अध्यक्ष हुन्।)