काठमाडौँ । आज विश्व रेबिज दिवस नेपालमा पनि विभिन्न चेतनामूलक कार्यक्रम तथा रेबिजविरुद्धको खोप अभियान सञ्चालन गरी मनाइँदै छ। पशु सेवा विभाग, पशु सेवा विज्ञ केन्द्र तथा स्थानीय तहका पशु सेवा शाखाहरूको आयोजनामा विभिन्न कार्यक्रम हुँदै छन्।

यस वर्ष विश्व रेबिज दिवसको नारा ‘एकतामा शक्ति, रेबिजबाट मुक्ति’ रहेको छ। नेपालले सन् २०३० सम्म कुकुरको टोकाइबाट मानिसमा हुने रेबिजका कारण हुने मृत्यु शून्यमा झार्ने लक्ष्य लिएको छ। मानव, पशु तथा वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउने ‘एक स्वास्थ्य’ अवधारणाअनुसार रेबिज नियन्त्रणका प्रयास हुँदै आएका छन्।

रेबिज नियन्त्रणका लागि खोपलाई प्रमुख माध्यम मानिए पनि नेपालमा प्रयोग भइरहेका सरकारी तथा आयातित रेबिजविरुद्धका केही खोपको गुणस्तर, मापदण्ड तथा प्रभावकारिताका विषयमा प्रश्न उठ्दै आएका छन्। विशेषगरी खोपको उत्पादन तथा आयातपछि त्यसको गुणस्तर परीक्षण, उचित भण्डारण, शीतशृङ्खला व्यवस्थापन र नियमित अनुगमन प्रभावकारी हुनुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।

रेबिजका लक्षण देखिएपछि यो रोग लगभग शतप्रतिशत घातक हुने भएकाले यसको रोकथाममा समयमै अपनाइने सावधानीलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार मानिसमा हुने रेबिजका अधिकांश घटना कुकुरको टोकाइ तथा सम्पर्कबाट हुने गर्छन्। तर, जनावरले टोकेपछि समयमै घाउको उचित सरसफाइ, आवश्यक उपचार र गुणस्तरीय खोप लगाएमा रेबिजबाट बच्न सकिन्छ।

जनावरले टोके वा चिथोरेमा घाउलाई तत्काल साबुन र पानीले कम्तीमा १५ मिनेटसम्म राम्ररी पखाल्नुपर्छ। त्यसपछि सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्थामा गई चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रेबिजविरुद्धको खोप तथा आवश्यक उपचार लिनुपर्छ। घाउमा घरमै विभिन्न पदार्थ लगाउने वा उपचारमा ढिलाइ गर्ने कार्य जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

रेबिज नियन्त्रणका लागि मानिसलाई टोकेपछि उपचार गर्नुका साथै घरपालुवा तथा समुदायमा रहेका कुकुरको नियमित खोप पनि आवश्यक मानिन्छ। घरपालुवा कुकुर तथा अन्य जोखिममा रहेका जनावरलाई प्रमाणित र गुणस्तरीय खोप नियमित रूपमा लगाउनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

सन् २०३० सम्म कुकुरबाट मानिसमा हुने रेबिजका कारण हुने मृत्यु शून्यमा झार्ने लक्ष्य पूरा गर्न खोपको गुणस्तर सुनिश्चितता, प्रभावकारी शीतशृङ्खला, नियमित परीक्षण तथा अनुगमनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिएको छ। साथै, समुदायमा रहेका कुकुरको व्यवस्थित व्यवस्थापन र जनचेतना अभिवृद्धिलाई पनि रेबिज नियन्त्रण अभियानको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।